Kur’ân’da Kardeş Şiddeti: Hâbil-Kâbil ve Hz. Yûsuf Kıssalarına Psikolojik Bir Bakış

• Published in: Cumhuriyet İlahiyat Dergisi
• Main Author: İbrahim Yıldız
• Format: Article
• Language: English
• Published: Cumhuriyet University 2020-06-01
• Subjects: tefsir; hâbil ile kâbil; yûsuf peygamber; kardeş şiddeti; kardeş i̇stismarı; tafsīr; abel and cain; prophet joseph; sibling violence; sibling abuse
• Online Access: https://dergipark.org.tr/tr/pub/cuid/issue/54817/690585?publisher=cumhuriyet
• ISSN: 2528-9861; 2528-987X

Aile, her bir üyesi için en güvenli ortam olmasına rağmen bazen şiddet ve istismar, kişiye bizzat aile fertlerinden gelebilir. Şiddet, insanlar arasında var olan diğer tüm ilişkilerde olduğu gibi aile ilişkilerinin de bozulmasına neden olur. Aile içi şiddetin bir türü olarak kardeş şiddeti, bazen ailenin parçalanmasına, kardeşlerden birinin ölümüne veya uzun süreli kaybolmasına neden olabilecek kadar vahim sonuçlar doğurabilir. Bu çalışmada aile ilişkilerine bu denli zarar verebilme potansiyeline sahip olan kardeş şiddeti, Kur’ân’daki iki kıssa bağlamında ele alınacaktır. İslam’ın aileyi derinden etkileyen bu şiddet karşısındaki tutumu ve Kur’ân’ın kardeş şiddetine sunduğu çözüm yolları incelenerek bu konuda çalışma yapan diğer ilim dallarına katkı sunmak amaçlanmaktadır. Kur’ân’daki bu kıssalar, kardeşin kardeşi öldürmesiyle sonuçlanan bir şiddet hadisesini anlatan Hz. Âdem’in iki oğlu kıssası ve uzun süreli kayıpla sonuçlanan kardeş şiddetini anlatan Hz. Yûsuf ve kardeşleri kıssasıdır. Her iki kıssa da kardeş şiddetinin nedenlerinin ve mağdur olan kardeşin olayların gelişimindeki davranışları ışığında şiddetin önlenebilmesinin ipuçlarını barındırmaktadır. Ayrıca bu kıssalar, peygamber ailesinde gerçekleşmiş olması hasebiyle insanlara kardeş şiddetinin her zaman ve her ailede olabileceği mesajını vermektedir.Özet: İnsan sosyal bir canlı olduğundan toplum içinde yaşamak zorundadır. Onun doğup büyüdüğü, sosyalleştiği ve hayata hazırlandığı ortam ailedir. Aile içinde sevgi, hoşgörü ve merhamet duygularının hâkim olması beklenen bir durumdur. Fakat bazen insanın maruz kaldığı şiddetin kaynağı aile fertlerinden biri olabilir. Kardeşler arasındaki çekememezlik, kıskançlık ve düşmanlık gibi olumsuz duygular, kardeşlerin birbirlerine şiddet uygulamalarına neden olabilir. Psikologlar, yaşanan bu şiddet türüne genellikle ebeveynlerin çocuklarına eşit sevgi ve ilgi göstermemesinden kaynaklanan kıskançlığın neden olduğu görüşündedirler. Bu, önemli bir neden olmakla birlikte bir kardeşin diğer kardeşe nispeten toplum tarafından daha fazla kabul görme, maddî veya manevî olarak belirgin bir üstünlük elde etme veya sosyal başarıya sahip olma gibi sebepler de kardeşler arasında kıskançlık duygusunu tetikleyebilir. Kıskançlık duygusu, normal sınırlarda tutulabildiği takdirde herhangi bir sorun oluşturmazken kontrol edilemeyecek derecede artması kişinin akıl ve ruh dengesini bozabilir. Bu durumda kardeşe karşı her türlü şiddeti uygulayabilecek olan hastalıklı bir kişilik ortaya çıkar ki kardeş şiddetinin en önemli nedeni budur.Kur’ân’da kardeş şiddetinin yaşandığı kıssalar olan Hâbil Kâbil ve Hz. Yûsuf kıssaları, kardeş şiddetinin nedenlerin tespiti ve önlenebilmesi adına birtakım ipuçları vermektedir. Bu iki kıssa incelendiğinde kardeşler arasında oluşan kıskançlığın gerçek sebebinin diğer kardeşten kaynaklanmadığı anlaşılmaktadır. Kur’ân’a göre sorunun asıl kaynağı bizzat şiddeti uygulayan taraftır. Hâbil Kâbil kıssasında aktarıldığına göre iki kardeş arasındaki sorunun kaynağı Allah’a sundukları kurbanlardır. Hâbil’in kurbanı kabul edilirken Kâbil’in kurbanı kabul edilmemiştir. Bu durum karşısında kıskançlığa kapılan Kâbil, kardeşini ölümle tehdit etmiştir. Hâbil, kardeşinin bu tavrı karşısında sükûnetini muhafaza ederek onun kendisine saldırması halinde kendisinin onu öldürmek niyetiyle karşı saldırıda bulunmayacağını söylemiştir. Kardeşinin öfkesinin nedeninin kendisi olmadığını ona hatırlatmıştır. Yapmayı planladığı fiilin Allah katında büyük bir günah olduğunu ahirette ebedî olarak cehennem azabı ile cezalandırılacağını hatırlatmıştır. Kâbil ise bu iyi niyetli öğütleri dinlememiş ve işlemeyi planladığı cinayeti ilk fırsatta gerçekleştirmiştir. Kıssa incelendiğinde kardeş şiddetinin kaynağı teşkil eden kıskançlığının çıkış nedeni olan kurban hadisesinde Hâbil’in suçunun olmadığı görülmektedir. Onun kurbanının kabul edilmesinin nedeni takva ehli olmasıdır ve bu durumun kardeşi Kâbil’e hiçbir zararı yoktur. Dolayısıyla kıskançlığın asıl nedeni Kâbil’in Allah katındaki değersizliğidir yani sorunun kaynağı yine kendisidir. Ortaya çıkan sonuçtan kardeşini suçlaması ise tamamen haksız bir bakış açısına dayanmaktadır. Kur’ân, bu kıssa vesilesiyle sorunların kaynağını başkalarında aramak yerine insanın kendini hesaba çekmesi gerektiğini hatırlatır. Kardeş şiddetinin temel sebebi olan kıskançlık krizine tutulan kişinin aklî muhakemeleri zaafa uğrar. Bu nedenle Kur’ân, Hâbil Kâbil kıssasında olduğu gibi kardeşler arasında meydana gelen bu sorunu gidermek için kıskanan kardeşin söz ve davranışlar ile tahrik edilmemesi ve yapmayı düşündüğü kötü fiillerin dünya ve ahiretteki sonuçlarının ona hatırlatılması gereğini vurgular.Hz. Yûsuf kıssasında ağabeylerin Yûsuf’u babalarından kıskanmaları sonucu ondan kurtulmak için önce öldürmeyi planladıkları sonradan bundan vazgeçerek onu kuyuya attıkları anlatılır. Kervancılar tarafından Mısır’a götürülen Yûsuf, kıssanın devamında kardeşlerinin karşısına Mısır’da yüksek bir devlet görevlisi olarak çıkar. Kıtlık nedeniyle sıkıntı çeken kardeşler, Yûsuf’un onlara vereceği yiyeceklere muhtaçtırlar ve karşılarındakinin kardeşleri olduğunu bilmemektedirler. Tamamen kendi lehine olan bir durumda kardeşleri ile karşılaşan Hz. Yûsuf’un tavrı, kardeş şiddetini bitirmek için yapılması gerekenleri çok güzel ortaya koymaktadır. Yûsuf’un, kardeşlerinin kalplerindeki kin ve soğukluğu gidermek için uyguladığı tedrici plan, kardeş şiddetinin açtığı yaraların tedavisi için güzel bir örnektir. Yılların kini ile kalpleri katılaşmış olan kardeşlerin içlerinde biriktirdikleri kıskançlık duygusunun bir anda yok olması düşünülemez. Hz. Yûsuf’un, kardeşleriyle ilk karşılaştığında onlara önceden yaşanmış kötü anıları hatırlatmaması, gayet cömert davranması, babasını ve kardeşi Bünyamin’i Mısır’a getirterek onların da huzurunda kendisine kötülük yapan kardeşlerini affetmesi, ilk anda tepkisel olarak kardeşlerinin her şeyi reddetmesini engellemiş ve onları, yaptıkları haksızlıkları kabule hazır hale getirmiştir.Hâbil Kâbil ve Hz. Yûsuf kıssaları, kıskançlığın, kardeş olmanın doğal sonucu olan merhamet duygusunu yok edebileceği ve sonuçta kardeş şiddetine neden olabileceği gerçeğini göstermesi açısından çok önemlidir. Kıssalarda bu duygunun mutlaka kontrol altına alınması ve nedeni ne olursa olsun şiddete başvurulmaması gerektiği vurgulanmaktadır. Ayrıca kıssalarda kardeşe yönelik şiddetin, sorunun çözümüne hiçbir katkı sağlamadığı da açıkça ortaya konulmaktadır. Kâbil’in, kardeşini öldürmek yerine Allah’ın rızasını kazanma yollarını araması; Hz. Yûsuf’un kardeşlerinin de ondan kurtulmak yerine babalarının sevgisini kazanma yollarını aramaları, kardeşler arasında yaşanan sorunların çözümü konusunda atılacak olumlu adımlar olarak görülmektedir. Kıskançlığın sebebi olan durumun tahlilinin yapılması ve daha iyi bir insan, kardeş, evlat olmaya çaba sarf edilmesi Kur’ânî bir çözüm olarak sunulmaktadır. Ayrıca Hâbil ve Yûsuf’un yaptığı gibi kıskançlık krizine tutulmuş kişilerle gayet yumuşak bir üslupla konuşulması, kışkırtıcı söz ve tavırlardan uzak durulması ve körelmiş basiretlerinin açılması için her türlü yolun denenmesi gerektiği vurgulanmaktadır. Kur’ân, insanların yapı olarak şeytanın vesveselerine açık olduğunu ve bu vesveselerden kurtulabilmesi için her türlü iyi niyetli yaklaşımlara ihtiyaç duyduğunu, kardeş şiddetini önlemek veya bitirmek için bu yolların denenmesi gerektiğini bu iki kıssa aracılığı ile insanlara hatırlatmaktadır.